جنبش تنباکو؛ آغاز عصر روشنگری در ایران



محمود فاضلی: ایران در عصر قاجار از لحاظ اقتصادی به بخش‌های نیمه مستقلی تقسیم شده بود که در آن خان‌ها می‌توانستند راه‌های تجاری را ببندند، از کاروان‌ها باج بگیرند و بدین‌ترتیب موانع رشد و پیشرفت تجاری را فراهم سازند. بی‌عدالتی‌های اقتصادی، فاصله طبقاتی، کاهش دستمزد کارگران و تنزل ارزش پول که در نارضایتی اقتصادی مردم موثر بودند، به همراه زوال اکثر صنایع دستی، نارضایتی عمومی را در میان مردم افزایش داده بود. از یک سو جابه‌جایی‌های اقتصادی و سیاسی که در اثر تماس با غرب در ایران به وجود آمده بود، به نارضایتی روز افزون اقتصادی مردم دامن می‌زد و از سوی دیگر ضعف و ناتوانی دولت باعث حضور و نفوذ گسترده‌ ممالک قدرتمند اروپایی در ایران شده بود. امتیاز بانک شاهنشاهی، بانک استقراضی، کشتیرانی در کارون، تاسیس قزاقخانه، شیلات خزر و انحصار دخانیات که عمدتا به روس و انگلیس اعطا شده بود، کشور را تا مرز مستعمره شدن پیش برد. در این بین انگلستان که در دهه‌ ۱۸۵۰ به عنوان بزرگ‌ترین طرف تجاری ایران، بیش از۵۰‌ درصد صادرات و واردات ایران را در دست داشت، در دوره‌ ۵۰‌ساله‌ بین ۱۸۶۳ تا ۱۹۱۴‌رشته امتیازهایی نیز در مورد بهره‌برداری یا انحصار مواد خام و توسعه‌ زیربنایی از دولت ایران دریافت کرد.

 

17:9